جراحی دیسک کمر چگونه انجام می‌شود و چه زمانی نیاز به جراح دارد؟

ستون فقرات کمری (Lumbosacral Spine)، پایه و ستون اصلی بدن انسان است و وظیفه تحمل وزن، محافظت از نخاع و اعصاب و همچنین فراهم کردن انعطاف‌پذیری برای حرکت را بر عهده دارد. ستون فقرات از مجموعه‌ای از استخوان‌ها به نام مهره‌ها تشکیل شده است که توسط ساختارهایی بالشتکی و غضروفی به نام دیسک‌های بین مهره‌ای از یکدیگر جدا می‌شوند در ادامه با بانک برند همراه باشید.

دیسک بین مهره‌ای ساختاری حیاتی است که مانند یک ضربه‌گیر (شوک ابزوربر) عمل کرده و امکان حرکت بدون اصطکاک مهره‌ها را فراهم می‌آورد. هر دیسک از دو بخش اصلی تشکیل شده است:

1. آنولوس فیبروزوس (Annulus Fibrosus): لایه بیرونی محکم و حلقوی که هسته مرکزی را در بر می‌گیرد.
2. نوکلئوس پالپوزوس (Nucleus Pulposus): هسته داخلی، ژلاتینی و نرم که مسئول خاصیت ارتجاعی دیسک است.

فتق دیسک (Herniated Disc) زمانی رخ می‌دهد که لایه بیرونی (آنولوس) پاره شده و هسته ژلاتینی (نوکلئوس) به بیرون نشت کرده و به کانال نخاعی یا ریشه‌های عصبی فشار وارد می‌کند. این فشار، منبع اصلی دردی است که اغلب به صورت سیاتیک (Sciatica) در امتداد پا احساس می‌شود.

بخش اول: چه زمانی جراحی دیسک کمر ضروری است؟ (اندیکاسیون‌های جراحی)

برخلاف تصور رایج، در اکثریت قریب به اتفاق موارد، فتق دیسک کمر نیازی به مداخله جراحی ندارد. تخمین زده می‌شود که بیش از ۹۰٪ بیماران مبتلا به فتق دیسک با روش‌های محافظه‌کارانه (غیرجراحی) بهبود می‌یابند. جراحی تنها زمانی مطرح می‌شود که درد یا نقص عصبی بیمار، با وجود انجام درمان‌های مناسب، ادامه یابد یا شرایط اورژانسی خاصی پدید آید.

اندیکاسیون‌های جراحی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند: مطلق (اورژانسی) و نسبی.

۱. اندیکاسیون‌های مطلق (اورژانسی): نیاز فوری به جراحی

این موارد فوریت‌های پزشکی محسوب می‌شوند و تأخیر در جراحی می‌تواند منجر به آسیب دائمی و جبران‌ناپذیر شود:

الف) سندروم دم اسبی (Cauda Equina Syndrome – CES)

این شایع‌ترین و جدی‌ترین اندیکاسیون اورژانسی برای جراحی است. سندروم دم اسبی زمانی رخ می‌دهد که فشار شدید و ناگهانی بر مجموعه اعصاب انتهایی نخاع (که به شکل دم اسب هستند) وارد شود. علائم CES شامل موارد زیر است:

• احتباس ادرار یا بی‌اختیاری ادرار و مدفوع.
• بی‌حسی زینی (Saddle Anesthesia): بی‌حسی در ناحیه کشاله ران، مقعد و اندام‌های تناسلی (نواحی که هنگام نشستن روی زین اسب با آن در تماس هستند).
• ضعف شدید یا فلج اندام‌های تحتانی.

ب) نقص عصبی پیشرونده شدید

اگر بیمار دچار ضعف حرکتی شود (مثلاً ناتوانی در بالا بردن مچ پا یا انگشتان پا) و این ضعف به سرعت در حال پیشرفت باشد، نیاز به رفع فشار سریع دیسک برای جلوگیری از آسیب دائمی به عصب وجود دارد.

۲. اندیکاسیون‌های نسبی: شکست درمان‌های محافظه‌کارانه

این شرایط رایج‌ترین علت ارجاع بیماران به جراحی هستند و اغلب پس از دوره‌ای نظارت دقیق و درمان‌های غیرجراحی مطرح می‌شوند:

الف) شکست درمان غیرجراحی (Failure of Conservative Treatment)

قانون طلایی در جراحی دیسک کمر، صبر و پایداری در درمان‌های غیرجراحی است. اگر درد شدید سیاتیک یا ضعف عصبی به مدت ۶ تا ۱۲ هفته (یا گاهی بیشتر) با وجود انجام درمان‌های استاندارد زیر بهبود نیابد، جراحی به عنوان یک گزینه بسیار مؤثر در نظر گرفته می‌شود:

• استراحت نسبی و اصلاح فعالیت.
• داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (NSAIDs) و شل‌کننده‌های عضلانی.
• فیزیوتراپی و تمرینات تقویتی.
• تزریق استروئید اپیدورال (Epidural Injections) به منظور کاهش التهاب موضعی.

  در ادامه با بانک برند همراه باشید.

ب) درد غیرقابل تحمل

در برخی بیماران، شدت درد از ابتدا بسیار بالاست و علی‌رغم مصرف قوی‌ترین مسکن‌ها، زندگی روزمره، خواب و عملکرد شغلی فرد را به طور کامل مختل می‌کند. در این شرایط، حتی بدون گذشت ۶ هفته، ممکن است جراح با رضایت بیمار تصمیم به عمل جراحی بگیرد.

بخش دوم: انواع روش‌های جراحی دیسک کمر

هدف اصلی در جراحی دیسک کمر، رفع فشار از روی ریشه عصب آسیب‌دیده و تسکین درد سیاتیک است. امروزه، روش‌های متعددی وجود دارد که از کم‌تهاجمی‌ترین (Minimally Invasive) تا روش‌های سنتی‌تر (Open Surgery) را در بر می‌گیرد.

۱. میکرودیسککتومی (Microdiscectomy)

این روش که در حال حاضر استاندارد طلایی (Gold Standard) درمان فتق دیسک کمر محسوب می‌شود، یک روش کم‌تهاجمی برای جراحی دیسک است.

ویژگی‌ها و مزایا:

• تهاجم کم: برش پوستی بسیار کوچک (حدود ۲ تا ۳ سانتی‌متر).
• استفاده از میکروسکوپ: جراح با استفاده از میکروسکوپ جراحی با قدرت بزرگنمایی بالا (یا لوپ‌های جراحی) دید بسیار واضح و دقیقی از میدان عمل، عصب و دیسک دارد.
• حفظ ساختار: آسیب به عضلات، استخوان‌ها و رباط‌های اطراف به حداقل می‌رسد.
• ریکاوری سریع: اکثر بیماران چند ساعت پس از جراحی مرخص شده و می‌توانند سریع‌تر به فعالیت‌های عادی بازگردند.

  در ادامه با بانک برند همراه باشید.

روند جراحی میکرودیسککتومی (جزئیات مراحل)

جراحی تحت بیهوشی عمومی یا موضعی همراه با آرام‌بخش (بسته به شرایط بیمار و ترجیح جراح) انجام می‌شود و معمولاً بین ۴۵ تا ۹۰ دقیقه طول می‌کشد.

الف) آماده‌سازی و پوزیشن‌دهی:

بیمار به شکم روی میز جراحی قرار داده می‌شود. پوزیشن باید به گونه‌ای باشد که شکم آزاد باشد تا فشار وریدی کاهش یابد.

ب) برش و دسترسی:

برش کوچکی در پوست، دقیقاً روی ناحیه فتق دیسک داده می‌شود.

ج) کنار زدن عضلات:

عضلات ستون فقرات که روی مهره‌ها قرار دارند، به آرامی از استخوان جدا شده و با استفاده از ابزارهای خاص (ریتراکتورهای لوله‌ای یا استاندارد) کنار زده می‌شوند تا جراح بتواند به مهره‌ها دسترسی پیدا کند. هدف این است که کمترین آسیب ممکن به بافت عضلانی وارد شود.

د) دسترسی به کانال نخاعی (لامینوتومی/فنیستریشن):

جراح با استفاده از مته‌های کوچک یا ابزارهای ظریف استخوانی (Kerrison Rongeur)، بخش کوچکی از استخوان مهره (لامینا) یا رباط زرد (Ligamentum Flavum) را برمی‌دارد. این کار به “پنجره‌سازی” (Fenestration) یا لامینوتومی جزئی معروف است و راه را برای ورود به کانال نخاعی باز می‌کند.

ه) شناسایی و محافظت از عصب:

ریشه عصب تحت فشار قرار گرفته (که معمولاً متورم و قرمز است) شناسایی می‌شود. جراح با دقت بسیار، عصب را به آرامی کنار می‌زند تا به دیسک فتق‌یافته دسترسی پیدا کند.

و) برداشتن دیسک فتق‌یافته (دیسککتومی):

جراح بخش بیرون‌زده هسته دیسک (آن بخش که به عصب فشار می‌آورد) را با استفاده از ابزارهای خاص برمی‌دارد. نکته کلیدی این است که فقط قطعه یا قطعاتی که از هسته جدا شده و عامل فشار هستند، خارج می‌شوند و دیسک به طور کامل برداشته نمی‌شود.

ز) بررسی رفع فشار و اتمام:

پس از اطمینان از اینکه هیچ فشاری روی ریشه عصب وجود ندارد و عصب آزاد شده است، ابزارها خارج شده و برش‌های لایه‌ای (عضلات و پوست) بخیه می‌شوند.

۲. دیسککتومی اندوسکوپی (Endoscopic Discectomy)

این روش نسل جدیدی از جراحی‌های کم‌تهاجمی است و تهاجم آن حتی از میکرودیسککتومی نیز کمتر است. جراح از طریق یک برش بسیار کوچک (حدود یک سانتی‌متر) یک دوربین (آندوسکوپ) وارد می‌کند.

مزایا:

• آسیب عضلانی تقریباً صفر.
• ترخیص سریع‌تر (گاهی در کمتر از ۲ ساعت).
• دوره نقاهت کوتاه‌تر.

ملاحظات:

این روش نیاز به تجهیزات پیشرفته و مهارت تخصصی دارد و برای همه انواع فتق دیسک (به ویژه موارد بسیار بزرگ) مناسب نیست.

۳. دیسککتومی باز سنتی (Open Discectomy)

این روش قدیمی‌تر است و شامل برشی بزرگ‌تر و کنار زدن یا برش دادن بیشتر عضلات است. امروزه، این روش عمدتاً برای مواردی استفاده می‌شود که جراح نیاز به دید و فضای بیشتری دارد، مانند عمل‌های پیچیده، فتق‌های بزرگ یا زمانی که همزمان نیاز به فیوژن (ثابت‌سازی مهره‌ها) وجود دارد.

۴. فیوژن ستون فقرات (Spinal Fusion)

این روش معمولاً برای درمان فتق دیسک به تنهایی استفاده نمی‌شود، بلکه زمانی مورد نیاز است که علاوه بر فتق، بیمار از ناپایداری ستون فقرات (Spinal Instability)، تنگی کانال نخاعی (Spinal Stenosis) یا لغزش مهره (Spondylolisthesis) نیز رنج ببرد.

در فیوژن، جراح پس از برداشتن دیسک، دو مهره مجاور را با استفاده از پیچ، میله و پیوند استخوانی (Bone Graft) به یکدیگر متصل می‌کند تا یکپارچه و ثابت شوند. این کار حرکت در آن سگمنت را از بین می‌برد، اما ثبات طولانی‌مدت فراهم می‌کند.

بخش سوم: مراقبت‌های بعد از جراحی و ریکاوری

موفقیت درازمدت جراحی دیسک کمر، نه تنها به عملکرد جراح، بلکه به شدت به همکاری بیمار در دوره نقاهت وابسته است.

۱. دوره بستری و مراقبت‌های اولیه

• زمان بستری: معمولاً ۱۲ تا ۲۴ ساعت.
• کنترل درد: داروهای مسکن برای کنترل درد محل برش تجویز می‌شوند. درد سیاتیک (درد پا) معمولاً بلافاصله یا ظرف چند روز پس از عمل به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد.
• فعالیت زودهنگام: بیمار تشویق می‌شود که در اسرع وقت (چند ساعت پس از عمل) به کمک تیم درمانی راه برود. راه رفتن برای جلوگیری از تشکیل لخته خون و بهبود سریع‌تر ضروری است.

  در ادامه با بانک برند همراه باشید.

۲. محدودیت‌های حرکتی (B.L.T)

بیمار باید حداقل به مدت ۴ تا ۶ هفته از انجام سه حرکت اصلی که به ستون فقرات فشار می‌آورد، پرهیز کند (قانون B.L.T):

• خم شدن (Bending): خم شدن به جلو برای برداشتن اشیا.
• بلند کردن (Lifting): بلند کردن اشیا سنگین (معمولاً بیش از ۲ تا ۳ کیلوگرم).
• پیچاندن (Twisting): چرخاندن تنه.

۳. فیزیوتراپی و توانبخشی (Rehabilitation)

فیزیوتراپی حیاتی‌ترین بخش ریکاوری است. معمولاً ۴ تا ۶ هفته پس از جراحی، زمانی که زخم‌ها التیام یافته و درد اولیه فروکش کرده است، آغاز می‌شود. اهداف فیزیوتراپی عبارتند از:

• تقویت عضلات مرکزی (Core Muscles) شامل شکم و کمر.
• افزایش انعطاف‌پذیری و دامنه حرکتی.
• آموزش مکانیک صحیح بدن برای انجام فعالیت‌های روزانه (مانند نحوه نشستن، ایستادن و بلند کردن اشیا).

بخش چهارم: خطرات و عوارض احتمالی جراحی دیسک

مانند هر عمل جراحی، دیسککتومی نیز خالی از ریسک نیست. با این حال، با توجه به تکنیک‌های پیشرفته (مانند میکرودیسککتومی)، میزان عوارض بسیار پایین است (حدود ۱ تا ۳٪).

۱. عوارض مرتبط با جراحی‌های ستون فقرات

• نشت مایع مغزی-نخاعی (CSF Leak): ممکن است پوشش اطراف عصب (دورامتر) پاره شود. این اتفاق نادر است و معمولاً حین عمل ترمیم می‌شود.
• آسیب عصبی: اگرچه هدف اصلی جراحی محافظت از عصب است، اما در موارد نادر، ممکن است حین جراحی به ریشه عصب آسیب وارد شده و منجر به ضعف یا بی‌حسی جدید و دائمی شود.
• خونریزی و عفونت: ریسک عفونت در محل برش جراحی یا دیسک (دیسکیت) وجود دارد، اما با رعایت پروتکل‌های استریلیزاسیون به حداقل می‌رسد.

  در ادامه با بانک برند همراه باشید.

۲. عوارض بلندمدت

• عود فتق دیسک (Recurrence): شایع‌ترین عارضه بلندمدت، بازگشت فتق دیسک در همان سطح است. این ریسک بین ۵ تا ۱۵٪ متغیر است و معمولاً به دلیل سبک زندگی، عدم رعایت مراقبت‌های پس از عمل یا ضعف ساختاری ذاتی دیسک است.
• سندروم درد پس از لامینکتومی (Failed Back Surgery Syndrome – FBSS): در برخی بیماران، درد سیاتیک پس از جراحی تسکین نمی‌یابد. این مشکل می‌تواند ناشی از تشکیل بافت اسکار (چسبندگی) در اطراف عصب، یا تشخیص نادرست عامل اصلی درد قبل از جراحی باشد.

نتیجه‌گیری

جراحی دیسک کمر، به ویژه با استفاده از تکنیک میکرودیسککتومی، یک روش بسیار موفق و مؤثر برای درمان درد سیاتیک ناشی از فتق دیسک است. این جراحی با هدف رفع فشار سریع از روی ریشه عصبی، تسکین فوری درد پا و جلوگیری از آسیب دائمی عصبی انجام می‌شود.

تأکید بر این نکته ضروری است که: جراحی دیسک، انتخابی برای گام اول نیست، بلکه آخرین راهکار درمانی پس از شکست درمان‌های محافظه‌کارانه (معمولاً ۶ تا ۱۲ هفته) محسوب می‌شود؛ مگر در شرایط اورژانسی مانند سندروم دم اسبی که نیاز به اقدام فوری دارد. آگاهی کامل از فرآیند جراحی، انواع روش‌ها، و مهم‌تر از همه، تعهد به برنامه‌ توانبخشی پس از عمل، کلید موفقیت و بازگشت به زندگی فعال و بدون درد است.

برای مقالات بیشتر با بانک برند همراه باشید.